Aımaqtyq ıntegrasııa  nesimen mańyzdy?

2017 jylǵy 22 qyrkúıekte Nıý-Iorkte AQSh-tyń sol kezdegi memle­ket­tik hatshysy R.Tıllerson men Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan, О́zbekstan elderi syrtqy ister mınıstrleriniń jáne Túrikmenstannyń turaqty ókiliniń qatysýymen S5+1 formatyndaǵy jıyn ótti. Osy kezdesýde de, Memleket bas­shy­sy N.Nazarbaevtyń bıylǵy qańtar­daǵy AQSh-qa saparynda da Aq úı bas­shylyǵy Ortalyq Azııadaǵy ınte­gra­sııalyq bastamalarǵa úlken qyzyǵý­shylyq bildirdi. Tramp ákimshiligi Aýǵanstandaǵy jaǵdaıdyń ýshyǵýyna baılanysty Ortalyq Azııaǵa basymdyq berýge beıil ekenin ańǵartty. Baýyrlas bes memlekettiń ózara jaqyndasýǵa degen nıeti ıntegrasııalyq qadamdardyń durys sheshim ekenin kórsetip, Ortalyq Azııa elderi basshylarynyń kezdesýin ótkizip turý josparlanǵan edi. Bul qadam­dar aımaqtaǵy ıntegrasııalyq pro­ses­terdiń bolashaǵy jóninde jaǵym­dy bol­jamdar jasaýǵa múmkindik beredi.

О́zbekstannyń tizginin  óz qolyna al­ǵan alǵashqy aılardan bastap jańa prezı­dent Shavkat Mırzııoevtiń óńir­degi kórshilermen qarym-qatynasty jandan­dyrýǵa degen oń talaby baıqaldy. Ol О́zbekstan syrtqy saıasatynda Ortalyq Azııaǵa aıryqsha basymdyq beretinin jarııalady. Prezıdent Mırzııoev istiń adamy ekenin kórsetip, Túrikmenstanǵa, Qazaqstanǵa, Qyrǵyzstanǵa jáne Tájikstanǵa resmı saparmen bardy. Elbasy Nursultan Nazarbaev ta ońtús­tiktegi kórshimizge jyly iltıpat bil­dirip, ekonomıkalyq baılanysty damy­týǵa basymdyq berdi. Nátıjesinde, 2017 jyldyń naýryzynda qazaq-ózbek kásip­kerleri arasynda jalpy quny 1 mlrd AQSh dollaryna teń 74 kelisim-shart jasaldy. Al byltyrǵy ekijaqty saý­da-sattyq kólemi alǵash ret 2 mlrd dol­larǵa jetti. Munymen shek­telmeı, Elbasy 2018 jyldy Qazaq­standaǵy О́zbek­stan jyly etip jarııalady. Bul N.Nazarbaevtyń ózbek halqy men jańa basshyǵa kórsetken qoldaýy edi.

Qazaqstan men О́zbekstan – ekonomıkasy boıynsha Ortalyq Azııa­daǵy eń iri eki memleket ekeni belgili. Eki el arasyndaǵy yntymaqtastyq aımaqtaǵy ózge elderdiń de ıntegrasııaǵa degen umtylysyn arttyra tústi. Barlyq taraptyń kelisimimen Túrikmenstannyń elektr energııasy О́zbekstan arqyly Qazaqstan men Qyrǵyzstanǵa jetkizi­letin boldy. Osylaısha О́zbekstan men Tájikstan arasyndaǵy sý elektr stansııasyn salý boıynsha uzaq jyldarǵa sozylǵan kelispeýshilik te joıylǵaly otyr. Elbasy atap ótkendeı, aımaqtyq ıntegrasııanyń kúsheıýi Ámýdarııa men Syrdarııa arasynda  ornalasqan 70 mln halyqqa paıdaly bolmaq.

Ortalyq Azııa lıderleriniń alǵashqy konsýltatıvti kezdesýi 15 naýryzda Astanada ótti. Elordaǵa jınalǵan memleket basshylary aımaqtyq negizgi máselelerdi talqylady. Jıyn arqyly ásirese, mádenı baılanystar arta tústi. Kezdesý qarsańynda Sh.Mırzııoev uly Abaıdyń shyǵarmashylyq murasyn nasıhattaý jónindegi qaýlyǵa qol qoıdy. О́z kezeginde Elbasy sheshimimen Astanada túrki halyqtarynyń ortaq maqtanyshy, ózbek halqynyń uly perzenti Álisher Naýaıge eńseli eskert­kish ornatylatyn boldy.

Aımaq kóshbasshylarynyń araǵa toǵyz jyl salyp, túrki elderiniń jańa jyly, jańarý men jańǵyrýdyń rámizi ispetti Naýryz meıramynyń qarsańynda Astanada kezdesýiniń sımvoldyq máni zor. Sondyqtan osy jolǵy bas qosý aımaqtaǵy ıntegrasııalyq amaldardy ınstıtýsııalandyrý úshin óte mańyzdy dep oılaımyz. Sebebi kelesi jyly Tash­kentte ótetin alqaly basqosý dás­túrli jıyn sıpatyna ıe bola bastady.

AQSh-tyń Reseı jáne Eýrazııa bo­ıynsha tanymal sarapshysy Fre­derık Starr óziniń «Joǵalǵan shamshyraq» atty eńbeginde «...Orta­lyq Azııa bir­neshe ǵasyr buryn saıası jáne eko­no­mıkalyq álemniń negizi jáne Eýra­zııadaǵy ǵylymnyń, fıloso­fııa­nyń jáne zııatkerlik ómirdiń ortalyǵy boldy» dep jazady. Tarıhı kezdesý bary­synda N.Nazarbaev atap ketkendeı, aımaqtaǵy óz problemalarymyzdy ózimiz sheshýdi nyqtap qolǵa alsaq,   Ortalyq Azııa elderiniń áleýetin Starr myrza sıpattaǵan mártebege qaıta jetkizýge ábden bolady.

Darhan QYDYRÁLI,
«Egemen Qazaqstan»